۱. تعریف و ماهیت تقوا: فراتر از پرهیز صرف
جلسه ششم اخلاق استاد دسمی، تقوا را نیرویی درونی و بنیادین میداند که نقش یک عامل حیاتی محافظ و بازدارنده را در وجود انسان ایفا میکند. «پرهیز» صرفاً یکی از نتایج و بخش کوچکی از حقیقت تقوا است.
تعریف جامع تقوا:
- عامل صیانت و نگهداشت: تقوا نیروی محافظی است که از ساحت فکر، قلب و عمل انسان در برابر لغزشها و آسیبها مراقبت میکند.
- قدرت بازدارندگی: در بُعد فردی و اجتماعی، تقوا مانع از انحراف و سقوط اخلاقی و رفتاری میشود و به انسان قدرت میدهد تا در مواجهه با سختیها و مشکلات، استوار و مؤثر باشد.
۲. سطوح سهگانه تقوا (فکر، قلب، عمل)
تقوا در سه بُعد اصلی وجود انسان تجلی مییابد و این ابعاد بر یکدیگر اثر متقابل دارند؛ بهطوری که سستی در یک بخش، سایر بخشها را تضعیف میکند. پرداختن به این سطوح از نکات محوری این جلسه ششم اخلاق استاد دسمی است.
۲ـ۱. تقوای فکری: بالاترین و سختترین مرتبه
این سطح، مربوط به ایجاد یک سازوکار بازدارنده در ذهن است که اندیشه را از انحرافهای فکری و اعتقادی حفظ میکند.
- نقش تعلیم الهی: آیه $اتَّقُوا اللّهَ وَیُعَلِّمُکُمُ اللّهُ$ نشان میدهد که تقوای فکری، منجر به کسب قواعد صحیح اندیشیدن از جانب خداوند میشود؛ قواعدی مانند: تحلیل درست، تشخیص درست، تطبیق درست و اولویتبندی صحیح.
- اجتناب از شبهات: همانگونه که از مال یا غذای شبههناک پرهیز میشود، باید از فکر، قضاوت و تصمیمهای بدون ضابطه و بیقاعده نیز دوری کرد.
- راه تمرین: تمرین این تقوا با تعقّل و تفکّر است؛ یعنی اندیشه و تأمل بر سخن و تصمیم مقدم باشد. این سطح مورد خطاب $یَا أُولِی الأَلْبَابِ$ (صاحبان خرد) است.
۲ـ۲. تقوای قلبی: پیشگیری و درمان درونی
این بُعد با ملکات و حالات درونی انسان مرتبط است و نقشی دوگانه در پیشگیری و درمان بیماریهای قلبی (اعم از فکری و اخلاقی) دارد.
- نقش درمانی: بر اساس روایت، $فَإِنَّ تَقْوَى اللّهِ دَوَاءُ دَاءِ قُلُوبِکُمْ$، تقوا درمان بیماریهای قلب و رهاییبخش انسان از اسارت صفات ناپسند مانند تکبّر، غرور و حسد است.
- تمایز عُجب و تکبّر:
- عُجب (خودبینی): بزرگ دیدن خویشتن بدون مقایسه با دیگران.
- تکبّر (خودبرتربینی): برتر دانستن خود از دیگران از طریق کوچک شمردن آنان. این صفت خطرناکتر بوده و منشأ بسیاری از رذایل مانند حرص و حسد است. تکبّر شیطان، اولین گناه عالم بود.
۲ـ۳. تقوای عملی: رعایت التزام رفتاری
ملموسترین سطح تقوا که شامل رعایت عملی احکام، اجتناب از امور شبههناک و التزام رفتاری نسبت به بایدها و نبایدهای شرعی است.
۳. سازوکار و عملکرد تقوا (سیستم دفاعی هوشمند)
تقوا همچون یک سیستم حیاتی و هوشمند در وجود انسان عمل میکند که محصول درگیری درونی میان نفس اماره (دعوتکننده به افراط) و عامل الهی (دعوتکننده به اعتدال) است.
- تمثیل گلبولهای سفید: تقوا مانند گلبولهای سفید بدن، به محض مواجهه با هر «منکر» و عامل آسیبزا، فعال شده و واکنش نشان میدهد؛ و نسبت به امور نیکو و «معروف» حساسیت و پذیرش دارد.
- شرط عملکرد صحیح: این سیستم دفاعی در صورتی به بهترین شکل کار میکند که مسیر تعادل فکری و قلبی طی شود.
۴. مباحث تکمیلی: نقش معرفت و نوآوری
این بخش از مباحث جلسه ششم اخلاق استاد دسمی، به ارتباط میان مفاهیم مختلف خودسازی میپردازد:
- مراتب نفس: بر اساس حکمت متعالیه، جسم، قلب و عقل، مراتب یک حقیقت واحد به نام «نفس» هستند و خودسازی از مرتبه عقل آغاز میشود.
- رابطه عقل و قلب: عقل با القای معارف، قلب را فعال و زنده میسازد تا به مرحله ذکر و توجه برسد.
- نقش معرفت و ایمان:
- ملاصدرا: معرفت بهطور مستقیم اراده و عمل را به دنبال دارد.
- امام خمینی (ره): معرفت باید به «ایمان» تبدیل شود و ایمان است که منشأ اراده و عمل نهایی است.
- اهمیت نوآوری در بیان معارف: استاد دسمی در این جلسه ششم اخلاق استاد دسمی بر ضرورت بازتولید و ارائه این مباحث در قالبهایی نو مانند «فقه ایمان» و با ادبیاتی متناسب با نسل امروز تأکید میکنند، همانطور که شهید مطهری در دوران خود چنین رویکردی داشت.
جلسه ششم اخلاق استاد دسمی یادآور این نکته است که خودسازی یک مسیر سهبعدی و متصل است.
